Συντάκτης
Κατά γενική ομολογία η 19η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης ήταν η πιο επιτυχημένη διοργάνωση με πολλούς επισκέπτες-90.000 περίπου-, με πάρα πολύ ενδιαφέρουσες ομιλίες και εξαιρετικές βιβλιοπαρουσιάσεις.
Με ενθουσίασε ιδιαίτερα η ομιλία του Τάσου Παπαδόπουλου, αρχαιολόγου και ξεναγού με εξειδίκευση στις βυζαντινές σπουδές, κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Ισίδωρου Ζουργού «Περί της εαυτού ψυχής». Με την άδειά του δημοσιεύω αποσπάσματα από αυτήν.
«Όλα αυτά τα χρόνια που προσπαθώ να προσεγγίσω την υπερχιλιόχρονη αυτοκρατορία που δέσποσε στην καθ’ ήμας Ανατολή μέσα από τα ερείπια των παλαιοχριστιανικών βασιλικών, τα αυστηρά ψηφιδωτά που προβάλλουν στον απόκοσμο χρυσό τους φόντο μέσα σε ραδινούς τρούλους, τις αριστουργηματικές τοιχογραφίες στις οποίες συμπυκνώνεται το ήθος και το πάθος της παλαιολόγειας αναγέννησης, τις μικρές εκκλησιές της οθωμανικής περιόδου, όπου ανακαλείται η λάμψη της χαμένης αυτοκρατορίας, πάντα αναρωτιέμαι, τι ήταν τελικά το Βυζάντιο;
Και ομολογώ πως παρόλη την ενασχόλησή μου με το αντικείμενο, ο παραπάνω στοχασμός τροφοδοτεί περισσότερο νέες αναζητήσεις παρά προσφέρει στεγανές και εύκολες απαντήσεις.
Αν θέλουμε να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, θα πρέπει να μεταφερθούμε στον χρόνο και στον χώρο, και να προσγειωθούμε στο μικρασιατικό Δορύλαιο, το σωτήριο έτος 1064. Εκεί θα γνωρίσουμε τον Σταυράκιο Κλαδά, τα ίχνη του οποίου θα ακολουθήσουμε μέσα στο ιστορικό σύμπαν που έχει ανασυστήσει, αλλά και αναστήσει, για μας ο Ισίδωρος Ζουργός. Η αυτοκρατορία πρόκειται να κλονιστεί οριστικά και αμετάκλητα μετά την ήττα του Ρωμανού Διογένη από τον Αλπ Αρσλάν στο Μαντζικέρτ, η παλιρροιακή ροή των γεγονότων θα χτυπήσει την οικογένεια του Σταυράκιου. Ο τελευταίος θα αναγκαστεί να περιπλανηθεί στη Μικρασία για να βρει τελικά καταφύγιο στην ξακουστή Μονή του Στουδίου, στην Κωνσταντινούπολη, όπου προοριζόμενος αρχικά για τον μοναχικό βίο θα βρει την προσωπική του κλίση, που δεν είναι άλλη από το εξαιρετικό ταλέντο που θα επιδείξει ως μαθητευόμενος αντιγραφέας χειρογράφων στο πιο ξακουστό scriptorium της αυτοκρατορίας. Ο Σταυράκιος Κλαδάς θα γνωρίσει τον Μιχαήλ Ψελλό, μία από τις πιο συναρπαστικές και αμφιλεγόμενες προσωπικότητες που πέρασαν ποτέ από αυτόν τον κόσμο, θα απορρίψει τελικά τον μοναχικό βίο και από μια αινιγματική σημείωση στο περιθώριο ενός χειρογράφου θα κινηθεί προς την Καστοριά, η οποία αντιμετωπίζει τη λυσσαλέα επιδρομή των Νορμανδών. Και εκεί όπου μαίνεται ο πόλεμος, κάποιες φορές παραφυλά και ο έρωτας, από τα βέλη του οποίου θα χτυπηθεί και ο ήρωας μας. Από την Καστοριά θα κινηθεί στη Βέροια, από τη Βέροια στην καστροπολιτεία των Σερβίων, από εκεί στο Κίτρος της Πιερίας και τις αλυκές του, που συνεχίζουν να λειτουργούν ακόμα και ως σήμερα, για να βρεθεί στη Θεσσαλονίκη. Τέλος, από τη Θεσσαλονίκη ξανά πίσω στην Κωνσταντινούπολη, και από τη βασιλίδα των πόλεων, σοφός πλέον ογδοηκοντούτης γέρων, σε μια ανεμοδαρμένη παραλία της θρακικής ακτής, όπου εκεί οι ρόλοι θα αντιστραφούν. Ο Σταυράκιος Κλαδάς θα πάρει την απόφαση από αντιγραφέας να γίνει συγγραφέας και ως τέτοιος πια, έχοντας κατακτήσει την αρετή της αφιλοδοξίας και συνομιλώντας με την ίδια του την ψυχή, θα μας εξιστορήσει όλη τη ζωή του.
Στα, τουλάχιστον, ογδόντα χρόνια που ζει ο Σταυράκιος Κλαδάς (1064-1144),επτά αυτοκράτορες εναλλάσσονται στον θρόνο της αυτοκρατορίας των Ρωμαίων. Κωνσταντίνος Ι΄ Δούκας, Ρωμανός Δ΄ Διογένης, Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας, Νικηφόρος Γ΄ Βοτανειάτης, Αλέξιος Α΄ Κομνηνός, Ιωάννης Β΄ Κομνηνός και Μανουήλ Α΄ Κομνηνός. Ο Σταυράκιος εκτός όμως από αυτοκράτορες γνωρίζει την Άννα Κομνηνή, τον Μιχαήλ Ψελλό, τον Γρηγόριο Πακουριανό, ακόμα τον Βασίλειο τον Βογόμιλο, όταν αυτός θα πέσει στην παγίδα του Αλέξιου Κομνηνού, η οποία θα τον οδηγήσει στην πυρά του Ιπποδρόμου της Κωνσταντινούπολης. Θα ήθελα εδώ να τονίσω, ότι το περιστατικό με τον Βογόμιλο Βασίλειο, μία από τις πιο συναρπαστικές ιστορίες της βυζαντινής αυτοκρατορίας που σχετίζεται με τη μυστηριώδη αίρεση των Βογόμιλων, όσο γνωρίζω, είναι η πρώτη φορά που αναφέρεται στην ελληνική λογοτεχνία, αντλημένο μέσα από την Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής. Θα ήθελα επίσης να πω, πως πουθενά μέσα στο βιβλίο δεν αναφέρεται η λέξη βυζαντινός-βυζαντινή-βυζαντινό. Αυτό που μπορεί τώρα να ακούγεται παράδοξο, είναι φυσικά ολόσωστο, διότι αυτοί που αποκαλούμε σήμερα βυζαντινούς, αυτοπροσδιορίζονταν αποκλειστικά και μόνο ως Ρωμαίοι και ο αυτοκράτορας ως «Πιστός εν Χριστώ βασιλεύς των Ρωμαίων». Ο όρος «βυζαντινός» θα εισαχθεί αρκετά μετά την πτώση της αυτοκρατορίας, για να την περιγράψει και να την προσδιορίσει. Μετά την ανάγνωση του βιβλίου του Ισίδωρου Ζουργού, όταν κάποιος μου απευθύνει την ερώτηση (τι ήταν τελικά το Βυζάντιο), έχω μια σαφή απάντηση έτοιμη στα χείλη μου: Αν θέλεις να προσεγγίσεις την ουσία, την εσώτερη ψυχή της αυτοκρατορίας που σήμερα ονομάζουμε βυζαντινή, διάβασε το Περί της εαυτού ψυχής».
