Skip to main content
me-allo-mati-web

Συντάκτης

Πέτρος Ράσογλου
Χειρουργός Οφθαλμίατρος,
Επίτιμος Πρόεδρος της ΕΕΕΦΔΧ
Επικοινωνία: raspe@otenet.gr

Σε όλους μας είναι γνωστή η Φιλική Εταιρεία, η οργάνωση που ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1814 στην Οδησσό από τους εμπόρους Σκουφά, Ξάνθο και Τσακάλωφ, με σκοπό να προετοιμάσει την Επανάσταση του Ελληνικού Γένους. Λιγότερα όμως γνωρίζουμε για την Φιλόμουσο Εταιρεία των Αθηνών και ακόμη λιγότερα για την Φιλόμουσο Εταιρεία της Βιέννης.

Την 1η Οκτωβρίου 1814 ξεκίνησε στη Βιέννη το ομώνυμο Συνέδριο με τη συμμετοχή των τεσσάρων μεγάλων δυνάμεων της Ευρώπης που είχαν νικήσει τη Γαλλία του Ναπολέοντα, της Αυστρίας, της Πρωσίας, της Ρωσίας και της Βρετανίας, για να τερματίσουν επισήμως τον πόλεμο και να λύσουν τα προβλήματα που αυτός είχε προκαλέσει. Στο Συνέδριο εκλήθη και η ηττημένη Γαλλία. Οικοδεσπότης ήταν ο καγκελάριος της Αυστρίας πρίγκιπας Μέττερνιχ ενώ συμμετείχαν, ο υπουργός εξωτερικών της Βρετανίας λόρδος Κάσλρω, ο κόμης Χάρτεμπεργκ της Πρωσίας και ο πρίγκιπας Ταλλεϋράνδος της Γαλλίας. Ο Τσάρος Αλέξανδρος ο Ά όρισε ως αντιπρόσωπο της Ρωσίας στις επίσημες συνεδριάσεις τον Ιωάννη Καποδίστρια.

Εκείνη την εποχή στη Βιέννη ο Άνθιμος Γαζής συνάντησε τον Καποδίστρια και τον ενημέρωσε για την ίδρυση και τους σκοπούς της Φιλομούσου Εταιρείας των Αθηνών, που μάλλον τελούσε υπό Αγγλική προστασία, είχε ιδρυθεί το 1813, και της οποίας ο ίδιος είχε διοριστεί επίτροπος στη Βιέννη. Τότε ο Καποδίστριας με τη σύμφωνη γνώμη του Τσάρου προχώρησε στην ίδρυση της Φιλομούσου Εταιρείας της Βιέννης, συνέταξε ο ίδιος το καταστατικό της και στη συνέχεια το ανέλαβε ο Α. Γαζής που το τύπωσε σε δύο γλώσσες (Ελληνικά και Γαλλικά). Επισήμως η Εταιρεία ιδρύθηκε την 1η Ιανουαρίου του 1815, όταν επιφανείς Έλληνες όπως ο μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιος, ο Άνθιμος Γαζής και ο Ρώσος ευγενής Σέργιος Γκαγκάριν υπέγραψαν την ιδρυτική πράξη. Στόχος της Εταιρείας ήταν η βελτίωση του πνευματικού επιπέδου των Ελλήνων με την ίδρυση σχολείων, την έκδοση αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, τη διαφύλαξη των αρχαιολογικών μνημείων, την ενίσχυση των ελληνοπαίδων που σπούδαζαν στο εξωτερικό, την έκδοση υπό τον Α. Γαζή ενός λεξικού καθώς και τη βοήθεια ίδρυσης σχολείου, στο Πήλιο (πατρίδα του Ανθίμου Γαζή), «κατά μίμησιν των Ακαδημιών της Ευρώπης».

Ο Καποδίστριας έκρινε ότι το Συνέδριο στην πρωτεύουσα των Αψβούργων προσέφερε μια εξαιρετική ευκαιρία για να συγκεντρώσει χρήματα και χορηγίες από την αριστοκρατία και τους φιλλέληνες ευγενείς της Ευρώπης. Πράγματι εκτός του Καποδίστρια που ήταν το πρώτο μέλος της Εταιρείας, μέλη ενεγράφησαν ο Τσάρος Αλέξανδρος ο Α’ (με προσφορά 200 ολλανδικών δουκάτων), η Τσαρίνα (με 100 δουκάτα), οι Μεγάλες Δούκισσες της αυτοκρατορικής οικογένειας, όπως και οι πρίγκιπες της Βαυαρίας και της Βυρτεμβέργης. Από Ελληνικής πλευράς συμμετείχαν αρχικά όπως προείπαμε ο Μητροπολίτης Ιγνάτιος, ο Άνθιμος Γαζής και οι έμποροι Ζηνόβιος Πώπ, Γεώργιος Σταύρου, Ζώης Χαραμής και άλλοι. Ταμίας της Εταιρείας ανέλαβε μετέπειτα ο συνεργάτης του Καποδίστρια, Ιωάννης Δόμπολης από το Δεσποτικό Ηπείρου. Ο Αν. Γαζής ήταν ο συνδετικός κρίκος μεταξύ των δύο Εταιρειών της Αθήνας και της Βιέννης.

Σύμφωνα με το «καταστατικό» της Φιλομούσου Εταιρείας της Βιέννης, τα μέλη της, ανάλογα με το ύψος της συνδρομής που κατέβαλαν, έπαιρναν τον τίτλο του «Συνηγόρου» ή του «Ευεργέτη», ενώ ως σημείο αναγνώρισης τούς χορηγούνταν ένα χάλκινο ή ένα χρυσό δαχτυλίδι αντίστοιχα. Τα δαχτυλίδια αυτά έφεραν την παράσταση του Κενταύρου και του Αχιλλέα και «έσωθεν την επιγραφή Μουσαγέτων». Σύμφωνα με πρακτικά της Εταιρείας, κατά το πρώτο έτος της λειτουργίας της ενεγράφησαν ως μέλη 200 περίπου πρόσωπα, ανάμεσα στους οποίους εστεμμένοι και πολλοί ευγενείς.

Το πρόταγμα αυτής της οργάνωσης ήταν πολύ διαφορετικό από το επαναστατικό κάλεσμα της Φιλικής Εταιρείας και απηχούσε την άποψη του Καποδίστρια και άλλων επιφανών λογίων όπως του Αδ. Κοραή, ότι απόλυτη προτεραιότητα έχει ο φωτισμός του γένους. Παρόλα αυτά πολλές φορές, είτε σκοπίμως είτε όχι, ορισμένοι ταύτιζαν τη Φιλόμουσο με τη Φιλική για δικούς τους λόγους. Ένας εξ αυτών ήταν ο Μέττερνιχ, ο οποίος και διέταξε τον υπουργό της αστυνομίας Hager να παρακολουθεί τον Καποδίστρια και τα μέλη της Φιλομούσου όπως αναφέρει ο Γ. Λάιος: Η Εταιρεία θέλουσα να σχηματισθεί ενταύθα υπό το όνομα–Εταιρεία Ελλήνων Φιλομούσων-φαίνεται βεβαίως ότι υπό το πρόσχημα της διαδόσεως των επιστημών εν Ελλάδι επιδιώκει σκοπούς οίτινες δεν δύνανται να είναι σύμφωνοι ούτε προς το άμεσον ενδιαφέρον μας, ούτε προς τας σχέσεις μας με την Υψηλήν Πύλην. Επειδή λοιπόν υπό την έποψιν ταύτην η δημοσία κυκλοφορία του εν ονόματι του Κόμητος Καποδιστρίου αποσταλέντος σχεδίου της Εταιρείας είναι δι’ημάς τουλάχιστον αδιάφορος, διά τούτο παρακαλώ την Υ.Ε. όπως αυτή αποποιηθεί την ζητηθείσαν έγκρισιν κατά τινά εύσχημον, συγχρόνως όμως διατάξει την μυστικήν παρακολούθησιν του Καποδιστρίου και των λοιπών μελών της εν λόγω Εταιρείας. (όπως παρατίθεται στο Γεωργής, 2015: 159). Η εξαιρετική δραστηριότητα της Εταιρείας σταμάτησε λίγο πριν την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης.

Βιβλιογραφία

    1. Γεωργής, Γ. (2015). Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καπο- δίστριας – Κριτικές Προσεγγίσεις και Επιβεβαιώσεις. Εκδόσεις: Καστανιώτη Α.Ε.
    2. Χατζόπουλος, Κ. Κ.: Ελληνικές «Εταιρείες» στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα http://clioturbata.com/%CE%B1%CF%80%CF%8C%CF%88%CE%B5%CE%B9%CF%82/chatzopoulos- greek-societies-19th-century
    3. Η ίδρυση και οι δραστηριότητες της “Φιλόμουσου Εταιρείας” της Βιέννης (1814-1820).
      https://cognoscoteam.gr/%CE%B7%CE%AF%CE%B4%CF%81%CF%85%CF%83%CE%B7-%
    4. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%B9%C E%BB%CF%8C%CE%BC%