Φως, χρώμα και οπτική αντίληψη στο έργο του Joseph Mallord William Turner

Οπτική αντίληψη είναι η σύνθετη ικανότητα ερμηνείας του περιβάλλοντος χώρου που στηρίζεται στην όραση και στην επεξεργασία πληροφοριών και ερεθισμάτων που δέχονται τα έμβια όντα. Τα εργαλεία για τη σύλληψή τους είναι τα αισθητήρια όργανα και η επεξεργασία τους συντελείται από το νευρικό σύστημα.

Ο άνθρωπος στην προσπάθεια να υποκαταστήσει αυτά τα φυσικά ερεθίσματα επινόησε και μιμήθηκε τη φύση παράγοντας τεχνητά δεδομένα και διεγείροντας τα αισθητήρια όργανά του. Έτσι άρχισε να παράγει τέχνη, σε κάθε της μορφή. Η ζωγραφική αποτέλεσε μια εκπληκτική ευκαιρία που ξεκίνησε από τις απαρχές της εμφάνισής του στην παλαιολιθική εποχή. Ο Άγγλος ζωγράφος Joseph Mallord William Turner (1775- 1851) έζησε σε μια εποχή μεταβολών και ανατροπών όσον αφορά την τέχνη αλλά και την επιστημονική σκέψη. Από τη μετααναγεννησιακή απεικόνιση περνάμε στη ρομαντική περίοδο με τον Turner να προηγείται κατά πολύ της εποχής του και με τα έργα του, ιδίως της περιόδου της ωριμότητάς του να δίνει μια γεύση της πολύ μεταγενέστερης αφηρημένης ζωγραφικής. Παράλληλα, αναπτύσσονται θεωρίες της φυσικής οπτικής για τα χρώματα^1,2 (Isaac Newton (1643-1727), Thomas Young (1779-1829), J.W. Goethe (1749-1832)) που είναι βέβαιο ότι επηρεάζουν τους καλλιτέχνες. Ειδικά οι τελευταίοι υπήρξαν σύγχρονοι του Turner.

Ο κύκλος των χρωμάτων έγινε μοντέλο για πολλά χρωματικά συστήματα. Είναι μάλλον πιθανό ο ζωγράφος να επηρεάστηκε από τις θεωρίες του Goethe, την κυματική θεωρία και τη θεωρία της αντίληψης των χρωμάτων του Young που βασίζονταν στην ύπαρξη τριών ειδών υποδοχέων στον αμφιβληστροειδή χιτώνα του οφθαλμού. Οι υποδοχείς αυτοί σύμφωνα με τον Young είναι ειδικοί ο καθένας για διαφορετικά μήκη κύματος φωτός όπως το πράσινο, το κόκκινο και το ιώδες. Η θεωρία αυτή του Young ήταν αρκετά τολμηρή για την εποχή της και πολύ κοντά στη σημερινή γνώση. Ο Isaac Newton περιέγραψε τις ιδιότητες των χρωμάτων κυρίως σύμφωνα με τις αρχές της φυσικής, (Εικ. 1,2), ενώ ο Goethe ασχολήθηκε με την αντίληψη των χρωμάτων από τον αμφιβληστροειδή και τον εγκέφαλο, μερικές φορές με φιλοσοφική διάσταση. Εκτός από τη σημασία των χρωμάτων πειραματίστηκε με την αντίθεση, τα ταυτόχρονα οπτικά ερεθίσματα, τη σημασία του φωτισμού, το χρώμα στη σκιά και το οπτικό εντύπωμα (μετά την απομάκρυνση του οπτικού ερεθίσματος). Ο Goethe επίσης συσχέτισε τα χρώματα με την ψυχική και συγκινησιακή κατάσταση του ατόμου και τη συμπεριφορά του (Εικ. 3,4).

Η τριχρωματική θεωρία του Young (εικ.5) μαζί με του Hermann von Helmholtz (1821-1894) (εικ. 6) έθεσαν τη βάση της μοντέρνας χρωματικής θεωρίας. Παράλληλα, ο Goethe είχε προτείνει τα συμπληρωματικά χρώματα προσπαθώντας να εξηγήσει το οπτικό εντύπωμα. Και αυτό είναι σήμερα αποδεκτό^3,4.

Με εξαιρετική μαεστρία ο Turner (εικ.7) ) χειρίστηκε το φως και το χρώμα σε κάτι περισσότερο από απλή απεικόνιση της φύσης. Χρησιμοποιούσε τα χρώματα κόκκινο, κίτρινο και μπλε με συμβολισμό, τοποθετώντας τα σε συγκεκριμένα σημεία του πίνακα πριν καν αποφασίσει τι θα απεικονίσει. Τοποθετούσε ενίοτε θέματα με υπερβολή μόνο και μόνο για να εισάγει τα χρώματα που επιθυμούσε. Η κυριαρχία του χρώματος στα έργα του φαίνεται να προέρχεται από τις επιρροές των Ολλανδών δασκάλων του 17ου αιώνα.

Η αγάπη του για το χρώμα περιφρονήθηκε από τους συγχρόνους του, αλλά τώρα θεωρείται κομβικό σημείο στην Ευρωπαϊκή ζωγραφική. Ο καμβάς και η σχέση των χρωμάτων μεταξύ τους δίνουν στον παρατηρητή μια πολύ κατανοητή εικόνα του τι ακριβώς θέλει να πει ο εικαστικός. Χωρίς τα σαφή και γνώριμα περιγράμματα των αντικειμένων ο παρατηρητής μπορεί παρ’ όλα αυτά να κατανοήσει εύκολα τα θέματα του Turner και να διακρίνει με σιγουριά τα κεντρικά αντικείμενα των πινάκων του. Ο φωτισμός, και το βάθος πεδίου επιτυγχάνονται με τη μίξη και μόνον των χρωμάτων και ο παρατηρητής μπορεί να αντιληφθεί την προέλευση της φωτεινής πηγής, καθώς και τη θέση των θεμάτων στον χώρο. Η επιλογή των χρωματικών αποχρώσεων και των ισχυρών αντιθέσεων του φωτός ώστε να εκφραστεί η ομορφιά, η δύναμη των τοπίων (ορεινά ή θαλάσσια) ανταποκρίνονται απολύτως στις υψηλές προδιαγραφές του πρώιμου ρομαντισμού. Με την επιδέξια χρήση χρώματος και αντίθεσης εκφράζει τη βιαιότητα της φύσης και των φυσικών φαινομένων (φουσκοθαλασσιά, καταιγίδες)^5,6,7.

Η διαύγεια και η φωτεινότητα επιτυγχάνεται με τη χρήση του λευκού που το χρησιμοποιεί μόνο του ή σε πρόσμειξη με τα άλλα χρώματα, στα οποία προσδίδει ιδιαίτερη λαμπρότητα και φωτεινότητα. Αυτό ήταν μια τεχνική που συνεχώς τον απασχολούσε και πίστευε ότι η ανεξάντλητη ποικιλία της φύσης καθοριζόταν από τις συνεχείς αλλαγές του φωτός. Εφ’ όσον είναι το φως αυτό που διαφοροποιεί τα αντικείμενα και τα μεταβάλλει στην οπτική αντίληψη, η τελειότητα στην εικαστική απόδοση του τοπίου εξαρτάται από τη σύλληψη και μεταφορά στον καμβά όλων των απείρων αλλαγών του. Αυτός ήταν και ο λόγος που μελετούσε τις φυσικές θεωρίες του φωτός και προσπαθούσε να τις εφαρμόσει στη ζωγραφική του.

Το έργο του Turner αποτελεί μια καλή πηγή για τη μελέτη της οπτικής αντίληψης και της λειτουργίας της όρασης στην τέχνη υπό το πρίσμα των θεωριών της εποχής του αλλά και της σύγχρονης νευροαισθητικής θεώρησης (εικ.7-12).

O Joseph Mallord William Turner (1775-1851), ο Άγγλος ζωγράφος του φωτός και του χρώματος, πρόδρομος του ιμπρεσιονισμού και του μοντερνισμού, υπήρξε στην εποχή του αμφιλεγόμενος καλλιτέχνης λόγω της πρωτοποριακής του τεχνικής ιδίως στην απεικόνιση τοπίων.

Οι πίνακές του, πλημμυρισμένοι στο φως, με μια πανδαισία χρωμάτων, άλλαξαν την πορεία της ζωγραφικής στην απεικόνιση του τοπίου. Χρησιμοποίησε το χρώμα και το φως αριστοτεχνικά για να βοηθήσει τον παρατηρητή στην αντίληψη του περιβάλλοντος. Ο W. Turner επηρεάστηκε στο έργο του βαθύτατα από έναν συλλέκτη και υποστηρικτή του τον Dr Thomas Monro, γόνο μεγάλης ιατρικής οικογένειας και εραστών των εικαστικών τεχνών.